Obsesif Kompulsif Bozuklukta Obsesyon ve Kompulsiyon Nedir?
Obsesif Kompulsif Bozukluk (OKB), istenmeden ortaya çıkan ve kişide belirgin rahatsızlık yaratabilen obsesyonlar ile bu rahatsızlığı azaltmak, önlemek veya kontrol etmek amacıyla gerçekleştirilen kompulsiyonların görülebildiği bir ruhsal bozukluktur. *
Günlük yaşamda insanların aklına zaman zaman rahatsız edici düşünceler gelebilir veya bir şeyi kontrol etme ihtiyacı hissedilebilir. Ancak her istenmeyen düşünce obsesyon, her tekrarlanan davranış da kompulsiyon değildir. OKB açısından önemli olan düşünce ve davranışların tekrarlayıcı hale gelmesi, kontrol edilmesinin güçleşmesi, belirgin sıkıntı yaratması veya günlük yaşamı etkilemesidir. *
Kısa Cevap: Obsesyon ve Kompulsiyon Arasındaki Fark Nedir?
Obsesyon, kişinin istemediği halde tekrar tekrar zihnine gelen düşünce, görüntü, dürtü veya şüphelerdir.
Kompulsiyon ise kişinin obsesyonun oluşturduğu kaygıyı azaltmak veya korktuğu bir sonucu önlemek amacıyla yapmak zorunda hissettiği tekrarlayıcı davranışlar ya da zihinsel eylemlerdir. *
Basitleştirilmiş biçimde OKB döngüsü şöyle düşünülebilir:
Obsesyon → kaygı/rahatsızlık → kompulsiyon → geçici rahatlama → obsesyonun yeniden ortaya çıkması
Kompulsiyon kısa süreli rahatlama sağlayabildiği için davranışın tekrar edilme olasılığı artabilir. *
Obsesyon Nedir?
Obsesyonlar kişinin zihnine istemsiz biçimde giren, tekrarlayan ve genellikle rahatsızlık yaratan düşünceler, görüntüler, dürtüler veya şüpheler olabilir.
Örneğin kişi:
- bir yere mikrop bulaşmış olabileceğinden,
- kapıyı kilitlememiş olabileceğinden,
- istemeden birine zarar verebileceğinden,
- önemli bir hata yapmış olabileceğinden,
- bir şeylerin belirli bir düzende olmamasından
yoğun biçimde rahatsızlık duyabilir. *
Obsesyonun içeriği kişiden kişiye değişebilir. Bu nedenle OKB yalnızca temizlik veya düzenlilikle ilgili değildir.
İstenmeyen Bir Düşünce Obsesyon mudur?
Hayır.
İnsanların aklına zaman zaman istemedikleri, anlamsız buldukları veya rahatsız edici düşünceler gelebilir. Bir düşüncenin zihne gelmesi tek başına OKB anlamına gelmez. *
OKB’de önemli olan kişinin bu düşünceye verdiği anlam ve düşüncenin yol açtığı döngüdür.
Örneğin kişinin aklına kısa süreli olarak:
“Acaba kapıyı kilitledim mi?”
düşüncesinin gelmesi olağan olabilir.
Ancak kişi kapıyı kontrol ettikten sonra bile şüphesinden kurtulamıyor, tekrar tekrar geri dönüp kontrol ediyor ve bu durum günlük yaşamını belirgin biçimde etkiliyorsa farklı bir örüntü söz konusu olabilir.
Rahatsız Edici Obsesyonlar Kişinin Gerçek İsteğini Gösterir mi?
Obsesyonların önemli özelliklerinden biri, kişinin değerleri veya istekleriyle uyumsuz ve rahatsız edici olabilmeleridir.
Bazı obsesyonlar zarar verme, cinsellik, din veya ahlak gibi kişinin konuşmakta zorlanabileceği konularla ilişkili olabilir. Bu tür düşüncelerin ortaya çıkması kişinin onları gerçekleştirmek istediği anlamına gelmez. *
Kişinin düşüncenin varlığından yoğun biçimde rahatsız olması ve düşünceyi etkisiz hale getirmeye çalışması OKB döngüsünün bir parçası olabilir.
Kompulsiyon Nedir?
Kompulsiyonlar, kişinin yaşadığı kaygıyı azaltmak veya korktuğu bir olayın gerçekleşmesini önlemek amacıyla yapmak zorunda hissettiği tekrarlayıcı davranışlar veya zihinsel eylemlerdir.
Yaygın örnekler arasında:
- tekrar tekrar el yıkama,
- kapı, ocak veya elektrikli cihazları kontrol etme,
- nesneleri belirli bir sıraya göre düzenleme,
- belirli sayılarda işlem yapma,
- sürekli güvence isteme,
- bazı kelimeleri zihinden tekrar etme,
- rahatsız edici bir düşünceyi başka bir düşünceyle “etkisizleştirmeye” çalışma
yer alabilir. *
Kompulsiyonlar Her Zaman Dışarıdan Görülür mü?
Hayır. Bu ayrım önemlidir.
Bazı kompulsiyonlar el yıkama veya kontrol etme gibi dışarıdan gözlenebilir. Bazıları ise tamamen zihinsel olabilir.
Örneğin kişi sessizce:
- belirli bir kelimeyi tekrar edebilir,
- dua edebilir,
- bir olayı zihninde tekrar kontrol edebilir,
- “doğru düşündüğünden” emin olmaya çalışabilir,
- rahatsız edici düşünceyi başka bir düşünceyle nötrleştirmeye çalışabilir.
Dolayısıyla dışarıdan belirgin bir tekrarlayıcı davranış görülmemesi kompulsiyon bulunmadığı anlamına gelmez. Klinik rehberlerde zihinsel ritüeller ve nötrleştirme stratejileri de değerlendirilir. *
Obsesyon-Kompulsiyon Döngüsü Nasıl Çalışır?
Örneğin kişinin zihnine:
“Ellerime tehlikeli bir mikrop bulaşmış olabilir.”
düşüncesi geldiğini düşünelim.
Bu düşünce kaygı yaratabilir.
Kişi ellerini tekrar tekrar yıkadığında kaygısı geçici olarak azalabilir. Fakat rahatlama kompulsiyonla ilişkilendirildiğinde, benzer bir şüphe ortaya çıktığında yeniden yıkama ihtiyacı oluşabilir.
Döngü şu şekilde ilerleyebilir:
Şüphe → kaygı → kontrol/yıkama → rahatlama → yeni şüphe
Bu nedenle kompulsiyonun amacı çoğunlukla keyif almak değildir. Kişi davranışı kaygısını veya rahatsızlığını azaltmak amacıyla yapabilir. *
Her Tekrarlayan Davranış Kompulsiyon mudur?
Hayır.
Rutinler, alışkanlıklar ve kişinin hoşlandığı tekrarlayıcı davranışlar kompulsiyonla aynı değildir.
OKB açısından davranışın:
- yoğun bir kaygı veya rahatsızlığı azaltmak için yapılıp yapılmadığı,
- kişinin davranışı yapmak zorunda hissedip hissetmediği,
- durdurmaya çalıştığında ne yaşadığı,
- ne kadar zaman aldığı,
- günlük işlevselliği etkileyip etkilemediği
önemlidir.
OKB yaşayan kişilerde obsesyon veya kompulsiyonların önemli miktarda zaman alması ya da iş, eğitim, sosyal yaşam ve günlük sorumluluklarda belirgin sorunlara yol açması görülebilir. *
Güvence Aramak Kompulsiyon Olabilir mi?
Bazı durumlarda evet.
Kişinin tekrar tekrar:
“Emin misin bir şey yapmadım?”
“Burası gerçekten temiz mi?”
“Yanlış bir şey söylediğimi düşünüyor musun?”
gibi sorular sorarak güvence araması, kaygıyı geçici olarak azaltan bir davranış haline gelebilir. Güvence isteme, OKB’de görülebilen kompulsif davranışlardan biri olabilir. *
Burada belirleyici olan tek bir kez fikir sormak değil, güvence ihtiyacının tekrarlayıcı bir döngüye dönüşmesidir.
OKB Ne Zaman Değerlendirilmeli?
Obsesif düşünceler veya tekrarlayıcı davranışlar kişinin günlük yaşamını belirgin biçimde etkiliyorsa değerlendirme düşünülebilir.
Özellikle:
- düşünce ve davranışların uzun süre alması,
- durdurulmasının çok zor hissedilmesi,
- iş veya okul yaşamının etkilenmesi,
- kişinin belirli yerlerden veya durumlardan kaçınmaya başlaması,
- ilişkilerin etkilenmesi,
- yoğun sıkıntı yaşanması
önemlidir. *
OKB değerlendirmesi yalnızca kişinin “takıntıları olup olmadığına” bakılarak yapılmaz. Obsesyonların niteliği, kompulsiyonlar, kaçınma davranışları, günlük işlevsellik ve eşlik eden diğer belirtiler birlikte değerlendirilir. *
Sonuç
OKB’yi anlamanın temel noktalarından biri obsesyon ile kompulsiyon arasındaki ilişkiyi ayırt etmektir.
Obsesyon, istemeden ortaya çıkan ve rahatsızlık yaratabilen zihinsel içeriktir. Kompulsiyon ise bu rahatsızlığı azaltmak veya korkulan sonucu önlemek amacıyla gerçekleştirilen davranış ya da zihinsel eylemdir.
Kompulsiyon geçici rahatlama sağlayabilir; ancak bu rahatlama obsesyon ve kompulsiyon arasındaki döngünün devam etmesine katkıda bulunabilir.
Her istenmeyen düşünce obsesyon olmadığı gibi, her alışkanlık veya tekrarlanan davranış da kompulsiyon değildir. Asıl değerlendirilmesi gereken; bu deneyimlerin yoğunluğu, tekrarlayıcılığı, kişinin kontrol hissi ve günlük yaşam üzerindeki etkisidir.
Bilgilendirme notu: Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Tanı veya kişiye özgü klinik değerlendirme yerine geçmez.
